Akwaria w stylu japońskim

Prekursorem tej sztuki był japoński fotograf, a zarazem mistrz i wizjoner akwarystyki – Takashi Amano. Wzbogacił ją dodatkowo tradycyjnymi elementami dekoracyjnymi właściwymi dla sztuki kompozycji ogrodowej rodem z Kraju Kwitnącej Wiśni, takimi jak np. kamienne triady. Szkoła ta bardzo szybko znalazła licznych entuzjastów i dziś należy do najmodniejszych i najbardziej podziwianych kierunków w akwarystyce XXI wieku. Do jej olbrzymiej popularności walnie przyczynił się cykliczny, organizowany co roku przez firmę Pana Amano ogólnoświatowy konkurs IAPLC (The International Aquatic Plants Layout Contest), którego zwycięzca zyskuje nie tylko wielką sławę i podziw wśród akwarystów, ale również wysoką nagrodę pieniężną.

Style w akwarystyce japońskiej

Akwaria w stylu japońskim, w zależności od zastosowanych elementów dekoracyjnych, grup roślin oraz przyjętego sposobu ich wykorzystania, dzieli się trzy lub cztery podstawowe style. Są to ryuboku, mizube oraz iwagumi i ragwork (ten ostatni jest pomysłem dość nowym i część ekspertów traktuje go jako odmianę stylu iwagumi). Pierwotne idee akwarium naturalnego najpełniej odzwierciedla styl ryuboku. Opiera się on na wykorzystaniu w zbiorniku jako głównego elementu dekoracyjnego drewna i korzeni. Ich kompozycja nie może być jednak dziełem przypadku. Wznoszące się ku górze i splatające ze sobą korzenie powinny przypominać konary drzew w sędziwej, pierwotnej puszczy. Mistrzowie tego stylu spędzają długie godziny w lasach, kontemplując i fotografując naturalne formacje roślinne, które później stają się inspiracją dla podwodnych arcydzieł. Do stworzenia całej kompozycji zwykle używa się drewna jednego gatunku o podobnych kształtach i barwie. Poszczególne jego kawałki układa się jeszcze przed zalaniem akwarium. Jest to najtrudniejszy moment, bowiem od powodzenia tego etapu zależy ostateczny sukces całej kompozycji. Przed umieszczeniem w akwarium drewna można zamocować na nim rośliny epifityczne (np. mchy). Układając drewno, trzeba pamiętać, aby jego poszczególne fragmenty nie wystawały ponad wodę. Nie poleca się jednak ich przycinania, bowiem w miejscach cięcia z reguły wyglądają sztucznie, obniżając walory kompozycji. Do obsadzania tak urządzonego zbiornika wykorzystuje się zarówno rośliny „trawnikowe” na przednim planie (Glossostigma, Hemianthus, Eleocharis, Riccia, Cladospora), jak i gatunki wyższe w tylnej części do stworzenia tła podkreślającego barwę i piękno korzeni. Wybór gatunków tych ostatnich jest bardzo bogaty i zależy od indywidualnego gustu i wizji artystycznej twórcy oraz, rzecz jasna, od charakteru kompozycji.
Styl mizube można określić mianem stylu wolnego. W przeciwieństwie do obwarowanego licznymi kanonami ryuboku dopuszcza on różne odstępstwa od reguły, np. zakłada wystawanie poszczególnych elementów dekoracyjnych, a nawet roślin nad powierzchnię wody oraz pozwala połączyć zbiornik z roślinnością doniczkową (np. posadzić na wystających z wody korzeniach bluszcz (Hedera sp.) lub scindapsusa (Scindapsus auratus) i doskonale wkomponować roślinę w wystrój pomieszczenia. Styl ten daje więc najszersze pole do popisu i najwięcej możliwych narzędzi i rozwiązań do wykorzystania. W zbiorniku mizube umieścić można praktycznie dowolne rośliny i elementy dekoracyjne. Pozornie styl ten wydaje się więc najłatwiejszy, jednak właśnie owo bogactwo możliwości sprawia, że osiągniecie zadowalającego efektu bywa najtrudniejsze.
Zupełnie odrębnym nurtem akwarystyki japońskiej jest iwagumi. Słowo to oznacza dosłownie sztukę układania skał i kamieni. Jednak nie chodzi tutaj tylko o umieszczenie na dnie kamieni w charakterze elementów dekoracyjnych tak jak w tradycyjnym zbiorniku. Głazy, odpowiednio dobrane, skomponowane i wyeksponowane mają być główną atrakcją zbiornika, osadzoną, niczym brylant w złocie, w żywej oprawie roślinnej. Sztuka ta sama w sobie jest bardzo stara i wywodzi się ze średniowiecznej japońskiej tradycji komponowania skalnych ogrodów. Jest obwarowana licznymi regułami, np. liczba kamieni powinna być nieparzysta i muszą one należeć do jednego gatunku i rodzaju. Łączenie ze sobą różnych skał bywa ryzykowne i najczęściej nie przynosi dobrych efektów. Dobierając poszczególne głazy, trzeba z wielką starannością ocenić ich kształt, walory dekoracyjne, kolorystykę i deseń. W klasycznym iwagumi stosuje się dwa sposoby układania kamieni. Pierwszy, zwany triadą kamienną, polega w uproszczeniu na układaniu poziomych, trójkątnych kompozycji z trzech oddzielnych fragmentów skał. Drugi – tzw. buddyjska triada kamienna – opiera się na modelowaniu podobnych trójkątów, ale pionowych z dwoma głazami w podstawie i leżącym na nich trzecim głazem. W założeniu typowo ogrodowym ich kształt ma przywodzić na myśl posąg siedzącego Buddy.

Moda i… biznes

Pierwsze akwaria w stylu japońskim zostały zaprezentowane w Japonii przed ponad ćwierćwieczem, ale upowszechniły się na świecie w latach dziewięćdziesiątych XX w. W Polsce nurt ten rozwija się bardzo intensywnie od kilkunastu lat. Jest to równocześnie całkiem intratna (choć dosyć niszowa) gałąź biznesu dla wysoko wyspecjalizowanych sklepów akwarystycznych i firm aquadesignerskich. Popularność i zarazem niepowtarzalny wygląd tego typu kompozycji sprawiły bowiem, że stały się one nie tylko hobby wielu miłośników akwarystyki, ale również pożądanym i eleganckim elementem wystroju mieszkań, biur, gabinetów i innych lokali użyteczności publicznej. Można więc dobrze zarobić na zakładaniu i serwisie takich zbiorników. Wymaga to jednak dużej wiedzy, wybitnego poczucia smaku oraz niemałych umiejętności artystycznych i manualnych.Wraz z rozwojem akwarystyki japońskiej powstało wiele przedsiębiorstw specjalizujących się w produkcji i sprzedaży sprzętu i dekoracji przeznaczonych specjalnie dla tej dziedziny. Prym dzierży oczywiście ADA – firma założona przez samego Takashiego Amano, mająca swoje przedstawicielstwa na całym świecie, w tym również w Polsce. ADA oferuje wszystko, począwszy od zbiorników i szafek, poprzez sprzęt (filtry, oświetlenie, technika CO2), skończywszy na dekoracjach, podłożach, nawozach i narzędziach do kształtowania dna i pielęgnacji roślin. Rozwój tej dziedziny akwarystyki spowodował boom na określone gatunki roślin i zwierząt oraz produkty służące do ich utrzymania. Aby lepiej to zrozumieć, należy wziąć pod uwagę specyfikę i filozofię tej gałęzi akwarystyki. U podstaw akwarystyki naturalnej leży estetyka tworzonej kompozycji. Trzeba wziąć to pod uwagę już w momencie wyboru miejsca do ustawienia akwarium, mebla, na jakim będzie ono usytuowane, oraz wyglądu samego pomieszczenia. Niebagatelne znaczenie ma sposób wykonania zbiornika. Ponieważ najczęściej jest on otwarty (bez pokrywy), użyte do jego budowy szkło powinno być możliwie przejrzyste (Opti White). Ze względów estetycznych niewskazane jest stosowanie listew wzmacniających. Wszystkie krawędzie akwarium muszą być starannie oszlifowane i wypolerowane. Do klejenia zbiornika zaleca się transparentny silikon. Proporcje akwarium zależą oczywiście od koncepcji jego twórcy, ale wskazane jest, aby było ono nieco szersze od standardowych modeli, co zapewni możliwość wydobycia niezbędnej głębi i pozwoli na uzyskanie większej powierzchni dla tworzenia podwodnych kompozycji. Problem oświetlenia rozwiązuje się stosując podwieszane świetlówki lub lampy metalohalogenkowe. Ponieważ wiele uprawianych w zbiornikach roślin to gatunki typowo światłolubne, oświetlenie musi być stosunkowo silne. Pozostałe urządzenia techniczne należy umieścić tak, aby w miarę możliwości nie było ich widać. Filtracja zazwyczaj realizowana jest przez filtry kanistrowe lub przelewowe podwieszone na tylnej ściance. W przypadku filtrów kanistrowych warto wymienić seryjne wloty i wyloty na szklane odpowiedniki. Niezbędnym w większości akwariów naturalnych urządzeniem jest dozownik dwutlenku węgla, dostosowany modelem i wielkością do rozmiarów obsługiwanego zbiornika, choć ostatnio jest on wypierany przez tzw. węgiel w płynie, czyli specjalistyczne preparaty nawozowe. W charakterze podłoża w akwarium naturalnym można wykorzystać w zasadzie dowolny rodzaj piasku lub żwiru, jednak od lat lansowane są specjalistyczne podłoża organiczne. Ich właściwości, kolorystyka oraz skład sprawiają, że twórcy podwodnych kompozycji bardzo chętnie po nie sięgają, mimo stosunkowo wysokich cen. Za dekoracje w akwarium naturalnym służą przede wszystkim korzenie i kawałki drewna, kamienie oraz fragmenty skał. Najczęściej wykorzystywane są gatunki importowanego drewna egzotycznego tworzącego niezwykłe, fantazyjne kształty. Jeśli chodzi o kamienie, to największym zainteresowaniem cieszą się importowane gatunki o charakterystycznym, żyłkowanym wzorze oraz atrakcyjnym, kontrastowym ubarwieniu. W akwariach naturalnych można zastosować w zasadzie dowolnie wybrane gatunki roślin. Ryby i inne zwierzęta w akwariach japońskich stanowią jedynie dodatek podkreślający piękno całej kompozycji. Zdecydowanie najczęściej spotkać w nich można rozmaite gatunki drobnych kąsaczy i ryb karpiowatych, drobne gatunki żyworódek, nieduże tęczanki. Poza rybami nieodzownym komponentem akwarium naturalnego są modne karłowate gatunki krewetek. Najczęściej wybieranym przez mistrzów stylu naturalnego gatunkiem jest Caridina multidentata.

Wiedza przede wszystkim

Jak wynika z powyższego opisu, do założenia i pielęgnacji akwarium japońskiego potrzebna jest niemała wiedza. Najlepiej czerpać ją bezpośrednio od mistrzów stylu. Istnieje wiele portali i forów internetowych, na których chętnie dzielą się oni tajnikami swego kunsztu. Do ich opanowania potrzeba jednak długiej praktyki oraz zdolności artystycznych i manualnych.Wzrastająca popularność akwarystyki japońskiej sprawia, że stanowi ona kuszącą dziedzinę specjalizacji, zwłaszcza dla mniejszych i średniej wielkości sklepów zoologicznych. Wymaga jednak od ich właścicieli posiadania nie tylko wyżej wymienionych umiejętności, ale i znanego w środowisku nazwiska, gwarantującego zainteresowanie potencjalnych klientów. Konieczne jest również zapewnienie odpowiedniej jakości towaru i to w możliwie dużym wyborze. W sposób szczególny dotyczy to dekoracji (korzenie i kamienie), podłoży, roślin i zwierząt idealnych do tego typu zbiorników (są to towary najczęściej poszukiwane). W sklepie warto zapewnić odpowiednie miejsce, w którym nabywca będzie mógł ułożyć próbną kompozycję z kamieni i korzeni, aby dobrać towar dokładnie do swoich potrzeb. Trzeba także zadbać o wabik na klientów w postaci estetycznie i niebanalnie urządzonych dekoracyjnych akwariów sklepowych. Niezwykły wygląd kompozycji na pewno wzbudzi zainteresowanie potencjalnych nabywców i może przyczynić się do osiągnięcia sukcesu w tej niełatwej dziedzinie biznesu akwarystycznego.

autor: Dr inż. Paweł Zarzyński